Levende geschiedenis

Wel eens van gehoord, maar wat het is...
Ik kan me er wat bij voorstellen, maar hoe het er precies uitziet...
Is dat niet, eh, dat je de geschiedenis beleeft?

Dit zijn maar een paar van de vele reacties die de term 'levende geschiedenis' (voortaan LG) oproept. Het grote publiek blijkt er het fijne nog niet van te weten. Geen schande, natuurlijk. In Nederland is het begrip LG nog tamelijk nieuw. In de USA, daarentegen zijn ze er al meer dan 40 jaar mee bekend. In de Plimoth Plantation, een reconstructie van een kolonistendorp (bij Plymouth, Massachusetts), is het al sinds de 70er jaren 1627. Maar dan ook echt: je komt er mensen tegen die praten zoals toen, die eruit zien als toen en die de dingen doen die men toen dagelijks deed.

Na de Plimoth Plantation zijn andere openluchtmusea, evenals enkele oude huizen die als museum zijn ingericht, er ook toe overgegaan om het verleden dat bij de locatie past na te 'spelen'. Vanuit de USA is de daar inmiddels al flink ingeburgerde en ook theoretisch goed onderbouwde techniek, want zo kun je het bijna wel noemen, overgenomen in Europa. Het eerst in Engeland, waar men ook al weer enkele tientallen jaren in diverse 'stately homes' enkele keren per jaar het leven in de hoogtijdagen van het gebouw naspeelde (zie o.a. Kentwell Hall, Long Melford, Suffolk).

Inmiddels zijn er ook in België, Frankrijk, Denemarken, Zweden en Duitsland LG projecten die allerlei verschillende tijden laten zien.

LG in Nederland

Maar ook Nederland kreeg ermee te maken. Het Buitenmuseum in Enkhuizen plaatste acterende en reagerende 'vissersfamilies' in de naar het museum verplaatste huisjes van rond de voormalige Zuiderzee, die het leven in 1911 lieten zien. In 1994 gingen gelijktijdig het themapark Archeon en de Mannenzaal van het St Pieters- en Bloklands Gasthuis bij het museum Flehite in Amersfoort van start. In de laatste laten vrijwilligers de bezigheden van de oude mannen, zoals die daar in 1907 vertoefden, aan bezoekers zien, bijgestaan door de binnenvader en -moeder. In Archeon, dat prehistorische, lokaal-romeinse en middeleeuwse gebouwen heeft gereconstrueerd, bevolken zogenaamde Archeotolken de ruimten en de openbare weg en tonen het publiek het leven in de betreffende tijd. Bij het opstarten en begeleiden van het middeleeuwse gedeelte van Archeon is tScapreel, met name, nauw betrokken geweest. Even na 1994 begon men op de replica van de Oostindievaarder de Amsterdam, die bij het Scheepvaartmuseum in Amsterdam ligt afgemeerd, nog met het tonen van het leven aan boord omstreeks 1750, later nog gevolgd door LG in het museum.

Het publiek is over het algemeen enthousiast. Je kunt als het ware de geschiedenis aanraken, ruiken, proeven en horen. Het is allicht een intensievere belevenis dan het bekijken van vitrines met uit vroeger tijden bewaard gebleven voorwerpen met kleine, moeilijk leesbare, kaartjes erbij, die je nog niet veel wijzer maken over de toepassing van al dat oude spul. Kinderen zijn met name gek op deze historische 'hands-on' locaties. Geinspireerd door deze successen hebben andere musea, en recentelijk zelfs steden, LG projecten gehad of gestart. tScapreel heeft enkele keren met veel succes kastelen en andere gebouwen bevolkt en zo laten zien hoe dergelijke locaties bewoond werden.

Definitie

Een probleem bij deze nieuwe techniek is echter dat bij de diverse leidinggevenden en uitvoerenden het concept LG theoretisch nog niet geheel onderbouwd is. Men is nog te weinig op de hoogte met de mogelijkheden die LG biedt en weet nog niet goed hoe zo'n project voorbereid zou moeten worden. Ook de kwaliteit van de uitvoering en door wie dat gebeurt verschilt van locatie tot locatie. Het begrip LG wordt zelfs nogal eens verward met andere, enigszins vergelijkbare technieken. Om met die verwarring te beginnen: het ligt hem eraan dat niet veel mensen weten wat LG nu eigenlijk is; wat de achterliggende definitie is.

De definitie is als volgt te verwoorden:
LG is het opvoeren van het dagelijks leven, handwerk en kundes in een bepaalde historische periode op een bepaalde plaats (hoeft niet historisch te zijn) voor educatieve doeleinden, zonder dat aan een speciale historische gebeurtenis op te hangen in een zo goed en authentiek mogelijke reconstructie van de kleding en verdere uitrusting uit de gekozen periode.

Het tonen van een bepaald ambacht kan dus zowel in een reconstructie van de werkplaats van de oorspronkelijke handwerksman, op een toeristische beurs, in een schoolklas of in een historisch pand gebeuren en is dan ten allen tijde een LG gebeuren.
Natuurlijk geeft zo'n opvoering in een echte werkplaats of een reconstructie ervan een beter beeld, maar een demonstratie in een schoolklas of een museumzaaltje kan toch al voldoende 'impact' hebben om het uiteindelijke doel van elk LG project - meer begrip voor en kennis over het leven van onze voorouders - te bereiken. Want daarom doe je het!

Problemen

Sommige organisaties maken de fout een (amateur)acteur of een suppoost een kostuum aan te trekken en deze mensen dan, met een minimum aan voorbereiding (bijvoorbeeld het uit het hoofd leren van een informatieve, of zelfs een populair klinkende, nauwelijks verantwoorde, tekst) het veld in te sturen. Dat is geen LG. Buiten het feit dat deze mensen min of meer voor de leeuwen worden gegooid, zullen ze nauwelijks een betrouwbaar beeld van een historische gebeuren over kunnen brengen. Ze hebben er gewoon de achtergrond en kennis niet voor. LG-spelers moeten zorgvuldig voorbereid en getraind worden. Ik kom hierop terug.

Andere organisaties maken de fout een groep 're-enacters' in te huren om een LG project te 'doen'. 'Re-enacters' oftwel her-opvoerders (wederopvoerders zeggen onze Vlaamse vrienden) proberen een historische gebeurtenis of een bestaand hebbende, meestal militaire, groep zover te reconstrueren dat hij een goed beeld geeft van hoe het toen toeging. Met zo'n militair gezelschap voeren ze dus, bijvoorbeeld, een historische veldslag op. In oktober 2006 was in Battle (Engeland) weer de vijf/zesjaarlijkse reconstructie van de slag bij Hastings (1066) te zien, 940 jaar na dato en op hetzelfde slagveld als toen, maar natuurlijk met beduidend minder mensen (2.400 in plaats van 15.000) en paarden en zonder doden en gewonden. In Engeland doet men dat soms al langer dan 30 jaar. Militaire groepen, van Romeinse legionairs tot Tweede Wereldoorlog Tommies, verzamelen en maken tot in de puntjes kloppende militaire uitrustingen en kampementen en tonen op die manier hoe het vroeger toeging.

Natuurlijk zijn sommige aspecten van re-enactment, bijvoorbeeld het kampleven, een vorm van LG. De re-enacters behoren echter allen bij verenigingen en zijn, ondanks hun kennis van zaken en uitermate gedetailleerde uitrustingen, amateur LG-spelers zonder ervaring (op enkele uitzonderingen na) in het omgaan met publiek, het improviserend acteren, het educatie bedrijven en het geven van begrijpelijke informatie. Ze komen daarom dikwijls het nodige tekort of schieten spectaculair hun doel voorbij als het om LG gaat. In wezen voeren re-enacters shows op en mag het publiek in het kamp 'aapjes kijken'.

Engelse theoretici onderscheiden ook nog 're-creation' (het presenteren van een typerende historische gebeurtenis voor publiek: een militaire excercitie, een ceremonie, een executie, een politieke vergadering, etc) en 're-construction' (het bouwen van een replica van een historisch voorwerp, vervoermiddel of gebouw), maar daaraan hebben we hier in Nederland niet zo'n behoefte.

Voorwaarden

Waar moet een LG project nu aan voldoen om echt datgene te bereiken waar het voor bedoeld is? Ik zal de voorwaarden hiervoor op een rijtje zetten.
- Het hebben van een duidelijk educatief doel: waarom laten we het zien?
- Het uitgaan van een nauwkeurig bepaalde en begrensde historische periode: wanneer speelt het?
- Het bepalen van de plaats waar het project plaats zal vinden: waar laten we het zien?
- Het bepalen van hetgeen getoond zal worden (en wat niet): wat laten we zien?
- Het bepalen van de middelen waarmee en met wie het bedoelde project uitgevoerd wordt: hoe laten we het zien?

Bovenstaande voorwaarden zijn niet de enige, maar wel de belangrijkste. Als een LG project niet tenminste volgens dit lijstje is opgezet, dan ontbreken er in ieder geval enkele cruciale aspecten. Het is de vraag of zo'n project dan kans van slagen heeft. Ik zou daar dan flink aan twijfelen.

Geld

Aan al deze voorwaarden zitten haken en ogen. Om maar met de belangrijkste te beginnen: hoe betalen we het? Een LG project is niet goedkoop: het opstarten, het uitvoeren en het begeleiden kosten geld. Soms veel geld, maar dat is ook afhankelijk van de schaal waarin men wil 'spelen'. Bijna alle grote LG projecten zijn eens klein begonnen en hebben, door stijgende publieksinkomsten, zelf de mogelijkheid geschapen om uit te breiden tot een volwassen geheel.

Ook de uitrusting en kleding van de spelers kosten geld. De meeste projecten, vooral degene die perioden van voor 1900 willen laten zien, bezuinigen hier graag op en laten de spelers in voddige, katoenen kleding lopen en geven ze, bijvoorbeeld, bruingebeitste vurenhouten meubels en ander houtwerk, in plaats van kleding van wol en linnen en eikenhouten krukjes. Natuurlijk geeft zoiets geen goed beeld van de betreffende periode. Het is daarom dikwijls beter twee of drie geheel correct aangeklede en uitgeruste spelers neer te zetten, dan een locatie vol te gooien met twintig krakemikkig uitgeruste figuren. Zelfs als ze goed zijn, zal hun uiterlijk aan het beeld afdoen en kunnen de mensen zich nooit zo voelen als de voorouders die ze uitbeelden.

Op de mensen die het moeten doen wordt, jammer genoeg, ook dikwijls flink bezuinigd. Het liefst wordt gewerkt met vrijwilligers: "want die kosten niets". Men denkt er dikwijls niet bij na dat als vrijwilligers niet goed voldoen, het publiek wegblijft en er dus steeds minder inkomsten zijn. Ze kosten dus wel degelijk wat. Niet goed opgeleide vrijwilligers kunnen het publiek zelfs afschrikken, boos maken of agressieve handelingen uitlokken; hetgeen ook geen goed effect oplevert voor het project op zich. Ook dit kan dus een gevolg zijn van het te weinig geld uitgeven. Trouwens: een slechte pers, veroorzaakt door amateuristisch acteren, het uitlokken van agressie of klachten van bezoekers kan een LG project voor jaren een slechte naam geven en het zelfs geheel laten mislukken.

Opleiding

De opleiding van de spelers is dus een belanrgijk uitgangspunt. Het is namelijk niet niks om dit werk te moeten doen. Het vergt kennis, kunde, improvisatie- en uithoudingsvermogen, openheid, doortastendheid, het hoofd koel houden bij calamiteiten (want die komen ze tegen) en een grote liefde voor het vak. Een aantal van die dingen zijn bij de mensen die zich hiervoor aanmelden in aanleg dikwijls wel aanwezig, maar veel meer moet gewoon aangeleerd en geoefend worden. Dat kan niet zomaar iedereen doen.

Het is meestal nodig dat een team van verschillende deskundigen die opleiding geeft. De achtergrond van de kennis moet historisch kloppen en duidelijk opgeschreven zijn en dan moet die kennis ook nog op een begrijpelijke en niet saaie manier overgebracht kunnen worden. De fysieke technieken van diverse beroepen moeten aangeleerd worden. Improviserend acteren kan alleen door speciale regisseurs onderwezen worden. En dat zijn nog maar de belangrijkste onderdelen van de opleiding. Wat bijvoorbeeld te denken van het je bewegen en werken in historische kleding of de zorg ervoor? Of het aanleren van een bepaalde soort spraak in een historische context? Allemaal werk voor specialisten. En niet in een paar dagen aangeleerd...

De mensen die al langer met het vak bezig zijn, zijn het er soms niet over eens of LG spelers nu acteurs moeten zijn of niet. Ik denk van niet. Acteurs hebben een bepaalde opleiding gehad die ze klaar stoomt voor optredens op het toneel of tv en in film. Sommigen hebben een improvisatieopleiding gevolgd en kunnen voor het publiek improviseren op door dat publiek opgegeven thema's. Geen enkele acteur heeft echter les gehad in het tussen het publiek tegelijk een rol spelen en informatie overbrengen, ingaan op opmerkingen of handelingen van datzelfde publiek en dan ook nog een vak of bedrijf uitoefenen. Dit vraagt mensen met een natuurlijke aanleg voor acteren en vertellen en die ook nog open staan voor hun omgeving, snel kunnen reageren en die dan ook nog in kunnen gaan op onverwachte gebeurtenissen. Ga er maar aan staan...

Zijn die mensen dan wel te vinden? Jawel, ik ken er een heleboel. En geen van hen heeft toneelschool gehad. Dat zou zelfs eerder een handicap zijn geweest. Wij van tScapreel weten hoe we die mensen kunnen vinden en hoe je ze moet beoordelen en opleiden. Wij hebben zelf trouwens juist die deskundigen en specialisten in huis die een volledige LG spelers-opleiding kunnen verzorgen. Daarnaast weten we alles van historische achtergronden, gebouwen en ruimtes, meubels, kostuums en requisieten en hebben we een geoefende groep spelers bij de hand die in eerste instantie een LG project kan trekken en die in tweede instantie anderen kan bijstaan. U ziet: door onze ervaring in het adviseren, uitvoeren en spelen van LG projecten is tScapreel de aangewezen instantie om iedereen die dat zou willen met zijn eigen project te helpen.