Henk 't Jong

Foto Ger 't Jong, 2009

Terug naar Home

---

Archief van de Recensies

Nr 1:
Ridders voor kinderen verklaard;
Gerard Sonnemans, Mannen van Staal, (Nijmegen 1999)
Nr 2:
Een Ommelandse Queeste
Martine Letterie, Focke en het geheim van Magnus (Amsterdam 1999)
Bernardine Beenackers-Heeren, Focke en de verborgen schatten uit het Noorden; Een speurtocht in de Middeleeuwen (Groningen 1999).
Nr 3:
Vogeltje wil niet trouwen!
Karen Cushman, Dàt nooit! (Rotterdam 1995) (vertaling door Lilian Schreuder van 'Catherine, called Birdy', 1994)
Nr 4:
Vlaamse reis in de tijd
Doreen Gaublomme, Leven in de 14de eeuw (Gent 2002)
Nr 5:
Alweer de tijdmachine in...
Nicky Bullinga, Het Stein van Walraven (Zeist 2002)
Nr 6:
De Ommelanden maken het weer niet waar
Martine Letterie en Rick de Haas, Ridder in één slag; Hoe Focke en Eilco worden opgeleid tot ridder (Amsterdam 2002)
Bernardine Beenackers-Heeren, Focke en de verborgen schatten uit het Noorden; Kerken en Steenhuizen, (Groningen 2002)
Nr 7:
De vodden van de Kinderkruistocht
Thea Beckman, Kruistocht in spijkerbroek, (Rotterdam 1973) (2001, mijn exemplaar: 66ste druk)
Nr 8:
Zo leefde je dus niet in een kasteel.
Annemieke Kylstra-Wielinga, Leven in een kasteel (Houten/Groningen 2000), Junior Informatie nr 42.
Nr 9:
Berend heeft wat met valken.
Martine Letterie, Een valk voor Berend (Amsterdam 2001) en idem, Berend en de aanslag op de hertog (Amsterdam 2002), beide met tekeningen van Rick de Haas.
Nr 10:
De vodden van de Kinderkruistocht 2
Nog eens het boek en de film
Nr 11:
De brief voor de koning
Tonke Dragt, De brief voor de koning (Den Haag 1962)
Nr 12:
Alweer die vechtjassen...
Sam Taplin, Handboek voor ridders (Alkmaar [2007])
Gerard Sonnemans, Ridders. Wat iedereen over ridders moet weten (Houten 2006)
Nr 13
Historische antihelden in de schijnwerper

14 Middeleeuwse meiden

Ik heb in januari 2002 in deze recensie column al aandacht besteed aan middeleeuwse chick-lit. Zowel voor mijn middeleeuwse educatie-onderzoek als vanwege mijn interesse voor waar ons beeld van de periode 500-1500 vandaan komt, lees ik veel fictie. In de column hiervoor stond Jacoba van Beieren nog centraal. De schrijfster Sunny Jansen wilde ons nog laten geloven dat de gravin te paard haar legers aanvoerde als een feministe avant la lettre. De inmiddels verschenen biografie Een pion voor een dame (Amsterdam 2009) van Antheun Janse laat ons een ander beeld van deze hoogadellijke dame zien, die eerder een speelbal van haar moeder en neef was dan een onafhankelijk opererende vorstin. Toch werd dat romantische beeld in datzelfde jaar nog eens apart bevestigd door de kinderboekenschrijfster Simone van der Vlugt die met Jacoba, dochter van Holland (Amsterdam 2009) het leven van de gravin tot haar vlucht, in mannenkleren, uit het Gravensteen te Gent (1425) beschrijft als een historische soap.
Ik besloot wat theoriën die het lezen van de bovenstaande boeken bij me deden opkomen te onderzoeken. Uit de bieb haalde ik Thea Beckmans Hasse Simonsdochter (Rotterdam 1983), Floortje Zwigtmans, Spelregels. Het verhaal van een middeleeuws huwelijk (Baarn 2001) en Jean-Claude van Rijckeghem en Pat van Beirs, Jonkvrouw (Antwerpen 2005). Alle drie boeken hebben jongedames als hoofdpersoon, een rietsnijdersdochter en twee hoogadellijke jonkvrouwen, en het draait allemaal om mannen.

In Spelregels komen ook nog de mening en gevoelens van die mannelijke hoofdpersoon aan de orde, maar het draait toch om drie zelfstandige, ja zelfs opstandige meisjes (15, 14 en van 5 tot 13 jaar oud, respectievelijk) die het tegen het establishment opnemen. Twee ervan willen niet trouwen met degene aan wie ze zijn beloofd, net als Vogeltje uit Dat nooit!, en de andere trouwt een edelman die dreigt onthoofd te worden (Hasse). Beckman heeft ook al eens een hele trilogie geschreven over zo’n zelfstandig dametje (Geef me de ruimte/Triomf van de verschroeide aarde/Het rad van fortuin) die een huwelijkskandidaat ontvluchtte en het leven van een speelvrouw ging leiden. Ook Hasse is zo’n type, een natuurmens, die in het legertje van haar man, Jan van Schaffelaar, een in mannenkleren gehulde boogschutter wordt.
Jonkvrouw Marjorie uit Spelregels, zelf geen schoonheid, moet trouwen met de eveneens onaantrekkelijke puber Allard van de Goudheuvel. Ook zij leert zelfstandig een kasteel te besturen en verdedigen en is de aanvoerder en uitvoerder van een listige aanval op rovers. De hoofdpersoon uit Jonkvrouw, Margaretha van Male (1350-1405), maakt het het bontst. Zij is de enige dochter van de graaf van Vlaanderen en die zit natuurlijk in een keurslijf door haar afkomst. NOT! Het is het meest rebelse wicht dat je je maar kunt voorstellen: ze pest de bevolking van de kastelen waar ze verblijft, maakt de omgeving en de steden onveilig met een paar jonge edelknapen, leert zwaardvechten van de schildknaap van haar vader en rapiervechten van een Italiaanse instructeur (dit verhaal speelt rond 1360, terwijl de rapier pas dateert van na 1500), staat op tegen haar vader en verdere familie en weigert te trouwen met een Engelse prins.  Kortom, geen land mee te bezeilen.
Als ik zo’n onderzoek doe heb ik altijd een notitieblok nast me liggen en ik schrijf daarin op wat niet klopt of welke vragen in heb. Voor Hasse waren het vier blaadjes vol, voor Spelregels twee, maar bij Jonkvrouw ben ik niet eens begonnen met schrijven. Ik was een paar pagina’s in het eerste hoofdstuk toen ik inzag dat er geen beginnen aan was. Die rapier, die pas laat in het boek verschijnt en ook nog voor een spectaculair slot zorgt, was nog niet eens het ergste. Het hele boek is één anachronisme. Oh, het is goed, maar zeer barok, geschrven, maar er klopt werkelijk niks aan. Daarbij moeten we bedenken dat deze Margaretha echt geleefd heeft en met Philips de Stoute, hertog van Bourgondië trouwde, waardoor ze aan de wieg stond van de hele Bourgondische dynastie. Zelfs historisch klopt er niets van haar leven zoals het hier wordt beschreven, maar ook zou een dochter van de graaf van Vlaanderen nooit de kans hebben gekregen de spectaculaire streken uit te halen die de auteurs voor haar hebben verzonnen. Wat moet je daar dan mee?
Ook Hasse heeft (misschien) bestaan, ze komt in ieder geval voor in een Kampens archiefstuk, en het einde van haar ‘man’ (maar dat is dus fantasie, we weten niet of hij getrouwd was, laat staan met wie) Jan van Schaffelaar kennen we natuurlijk allemaal. Het verhaal van Zwigtman is moeilijker te plaatsen. De namen zijn Nederlands, maar het land wordt bestuurd door een koning en aan de genoemde bewapening is af te lezen dat het ergens in 15e eeuw speelt. Misschien is het in Frankrijk gesitueerd, want er komt ook een hoofdstad met een universiteit in voor en dat kan dan alleen maar Parijs zijn. Dat is echter allemaal vaag gehouden en er is meer geconcentreerd op de gedachten en gevoelens van twee pubers die moeite met elkaar en de situatie hebben, maar die uiteraard op den duur naar elkaar toegroeien, Dat is ook niet slecht gedaan, maar de plot is wel erg voorspelbaar. Dat is ook zo met de plot van Hasse. Dat is een verhaal als honderden andere over de late middeleeuwen, maar dan in een bestaande omgeving en vermengd met historische gebeurtenissen.

Elders heb ik al over dat fenomeen van de standaard middeleeuwse verhaaltypen geschreven (zie http://tiecelin.blogspot.com/, 13 juni 2010) zoals die in boeken al vanaf de vroege 19e eeuw zijn aan te wijzen en die vanaf 1900 in Hollywood films worden verbeeld. Maar moet dan hedentendage ook nog eens een deel van het leven van een echt bestaand hebbende edeldame omgewerkt worden tot zo’n banaal verhaalschema? Het hele verhaal lijkt bedoeld om spectaculair verfilmd te worden, maar ik hoop van ganser harte dat dat nooit gaat gebeuren. Of dat anders de Vlamingen in opstand komen tegen de verkrachting van hun historie. Helaas is er al een musical naar het boek gemaakt, maar daar hoor of lees ik weinig over. Stil houden maar... En dan heeft dat boek ook nog eens drie literaire (jeugdboeken) prijzen gekregen. Ik geloofde mjijn ogen niet!
Als klap op de vuurpijl staat op het omslag een portret van Genevra dei Benci uit ca 1475 door Leonardo de Vinci, terwijl er een perfect portret van Margaretha bestaat dat veel meer in de tijd past (zie hierboven). Maar ja, dat zou alleen maar een vlag op een modderschuit geweest zijn

Henk ’t Jong
27.7.2010.